PEYGAMBERİMİZ VE GÜZEL AHLÂK

Bilgi, güç, servet ve makam insana önemli imkânlar sağlayabilir. Ancak sahip olunan bu imkânların insanlığın yararına kullanılmasını mümkün kılan temel unsur güzel ahlâktır.

Bu yönüyle ahlâk, yalnızca bireyin davranışlarını belirleyen bir değerler bütünü değil, aynı zamanda toplum hayatının huzur ve güven içerisinde devam etmesini sağlayan temel unsurlardan biridir.

İslâm dini, insanın yalnızca inanç dünyasını değil, davranışlarını ve diğer insanlarla ilişkilerini de düzenleyen kapsamlı bir ahlâk anlayışı ortaya koymuştur.

Bu anlayışın en güzel ve mükemmel örneği Hz. Muhammed Mustafa’dır (s.a.s.). Resûlullah, insanlığa ulaştırdığı ilâhî mesajı yalnızca sözleriyle tebliğ etmemiş, aynı zamanda bu mesajı kendi hayatında yaşayarak göstermiştir.

Kur’ân-ı Kerîm, Hz. Peygamber’in ahlâkını, “Sen elbette yüce bir ahlâk üzeresin.” şeklinde nitelendirmektedir (el-Kalem, 68/4). Bu âyet, onun şahsiyetinin merkezinde ahlâkın bulunduğunu göstermesi bakımından son derece önemlidir.

Hz. Âişe’ye (r.a.) Resûlullah’ın ahlâkı sorulduğunda onun ahlâkının Kur’an olduğunu ifade ettiği rivayet edilmektedir (Müslim, Salâtü’l-Müsâfirîn, 139).

Bu ifade, Hz. Peygamber’in hayatının Kur’an’ın ortaya koyduğu ilke ve değerlerin somutlaşmış şekli olduğunu göstermektedir.Dolayısıyla Hz. Peygamber’in ahlâkını anlamak, yalnızca tarihî bir şahsiyeti tanımak anlamına gelmemektedir.

Aynı zamanda Kur’an’ın insanı nasıl bir şahsiyete dönüştürmek istediğini anlamak demektir.

KUR’AN’IN AHLÂK MEKTEBİNDE HZ. PEYGAMBER

İslâm’ın ahlâk anlayışında Hz. Peygamber’in konumu, ilâhî ilkeler ile insan hayatı arasında kurulan en önemli köprülerden biridir.

Kur’ân-ı Kerîm, Resûlullah’ı müminler için “en güzel örnek” olarak takdim etmektedir:“Şüphesiz Allah’ın Resûlü’nde, Allah’a ve âhiret gününe kavuşmayı uman, Allah’ı çok zikreden kimseler için güzel bir örnek vardır.”(el-Ahzâb, 33/21)Âyette geçen “üsve-i hasene” ifadesi, Hz. Peygamber’in hayatının müminler açısından örnek niteliği taşıdığını göstermektedir.

Bu örneklik yalnızca ibadetlerle sınırlı değildir. Aile hayatından komşuluk ilişkilerine, ticaretten yöneticiliğe, çocuklarla iletişimden toplumun farklı kesimleriyle ilişkilere kadar hayatın bütün alanlarını kapsamaktadır.

Hz. Peygamber, insanlara güzel ahlâkı yalnızca anlatmakla yetinmemiş, onu bizzat yaşayarak göstermiştir. Bu bakımdan onun tebliği, söz ile davranışın bütünleştiği bir tebliğdir.

Kur’an’ın emrettiği sabır onun hayatında, merhamet insanlarla ilişkilerinde, adalet kararlarında ve tevazu günlük yaşayışında görünür hâle gelmiştir.

Kur’an, Hz. Peygamber’in insanlara karşı yumuşak ve merhametli tutumunu şöyle ifade etmektedir:“Allah’ın rahmeti sayesinde onlara yumuşak davrandın. Eğer kaba, katı yürekli olsaydın, onlar çevrenden dağılıp giderlerdi.”(Âl-i İmrân, 3/159)Bu âyet, güzel ahlâkın yalnızca bireysel bir erdem olmadığını; aynı zamanda insanlarla sağlıklı ilişkiler kurmanın ve hakikati gönüllere ulaştırmanın temel şartlarından biri olduğunu göstermektedir.

DOĞRULUK VE GÜVEN: PEYGAMBERÎ AHLÂKIN TEMELİ

Hz. Muhammed’in (s.a.s.) peygamberlik öncesindeki hayatı, onun ahlâkî şahsiyetinin sağlam temeller üzerine kurulduğunu göstermektedir. Mekke toplumunda kendisine “el-Emin” denilmesi, onun doğruluğunun ve güvenilirliğinin toplum tarafından kabul edildiğinin önemli bir göstergesidir.

Peygamberlik görevi kendisine verildikten sonra da doğruluk ve güvenilirlik vasıflarından hiçbir şekilde taviz vermemiştir.

Kur’an-ı Kerîm müminlere doğru sözlü olmayı emretmektedir:“Ey iman edenler! Allah’a karşı gelmekten sakının ve doğru söz söyleyin.”(el-Ahzâb, 33/70)İnsanların güvenini kazanmanın temel şartlarından biri güvenilir olmaktır.

Hz. Peygamber’in tebliğ faaliyetinin toplumda karşılık bulmasında onun güvenilir şahsiyetinin önemli bir rolü olmuştur.Güven, yalnızca bireysel ilişkilerin değil, toplum hayatının da temelidir.

Güvenin zedelendiği bir toplumda aile ilişkileri, ticaret, komşuluk ve sosyal dayanışma zarar görür. Bu nedenle Peygamberî ahlâkın temelinde yer alan doğruluk ve güvenilirlik, günümüz toplumları için de büyük önem taşımaktadır.3.

MERHAMET: PEYGAMBERÎ AHLÂKIN KALBİ

Hz. Peygamber’in ahlâkının en belirgin özelliklerinden biri merhamettir.

Kur’ân-ı Kerîm onu bütün âlemlere rahmet olarak gönderilen bir peygamber şeklinde tanıtmaktadır:“Biz seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik.”(el-Enbiyâ, 21/107)Hz. Peygamber’in merhameti yalnızca belirli bir topluluğa yönelik değildir.

Çocuklara, yaşlılara, kadınlara, yoksullara, yetimlere ve toplumun güçsüz kesimlerine karşı özel bir hassasiyet göstermiştir. Hayvanlara karşı merhameti de onun ahlâk anlayışının bir parçasıdır.

Resûlullah’ın çocuklara karşı şefkat ve ilgisi hadis kaynaklarında çok sayıda rivayetle ortaya konulmuştur. Torunları Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin’e yönelik sevgisi ve şefkati de bu anlayışın dikkat çekici örneklerindendir.

Onun merhameti, kendisine karşı olumsuz davranan insanlara yönelik tutumunda da görülmektedir. Mekke’nin fethi sırasında sahip olduğu güç ve imkân, kendisine yıllarca düşmanlık edenlerden intikam alma fırsatı vermiştir.

Ancak Resûlullah’ın genel tavrı intikamdan ziyade affetme ve toplumsal barışı tesis etme yönünde olmuştur.Gerçek anlamda ahlâk, insanın yalnızca güçsüz olduğu zaman iyi davranması değildir. Asıl ahlâkî olgunluk, güç ve imkân sahibi olunduğunda da adalet ve merhametten ayrılmamaktır.

SABIR VE AFFEDİCİLİK

Hz. Peygamber’in hayatı sabır ve affediciliğin pek çok örneğiyle doludur. Mekke döneminde Müslümanlar ağır baskılara maruz kalmış, birçok sahabi işkence görmüş ve Resûlullah çeşitli hakaret ve saldırılarla karşılaşmıştır. Buna rağmen o, tebliğ görevinden vazgeçmemiştir.Tâif hadisesi, onun sabır ve merhametini ortaya koyan dikkat çekici örneklerden biridir.

Kendisine yapılan ağır muamele karşısında intikam talep etmek yerine, o insanların ve onların nesillerinin hidayete ulaşabileceğine dair ümidini korumuştur. Bu olay, Hz. Peygamber’in merhamet anlayışının yalnızca kendisine iyi davrananlarla sınırlı olmadığını göstermektedir.

Kur’an-ı Kerîm kötülüğün iyilikle karşılanmasını şöyle öğretmektedir:“İyilikle kötülük bir olmaz. Sen kötülüğü en güzel olan davranışla sav.”(Fussilet, 41/34)Hz. Peygamber bu ilkeyi hayatında uygulamıştır. Kendisine kötülük yapan insanları çoğu zaman affetmiş; ancak affediciliği adaletin yerine geçen bir zayıflık olarak görmemiştir. Aksine adalet ve merhameti birbirini tamamlayan iki temel değer olarak ortaya koymuştur.

TEVAZU VE SADE YAŞAYIŞ

Hz. Peygamber, toplumun en itibarlı şahsiyeti hâline geldikten sonra dahi sade ve mütevazı hayatını sürdürmüştür. Kendisine duyulan büyük saygıya rağmen insanlarla arasına aşılmaz mesafeler koymamıştır.Onun hayatında tevazu, yalnızca bir kişilik özelliği değil, kulluk bilincinin de bir göstergesidir. Makam ve mevki sahibi olduğu hâlde insanlarla birlikte oturmuş, onların meseleleriyle ilgilenmiş ve toplumun farklı kesimleriyle yakın ilişkiler kurmuştur.Peygamberî tevazu, gerçek büyüklüğün başkalarından üstün görülme arzusunda değil, sahip olunan makam ve imkânlara rağmen insanlığın ve kulluğun gerektirdiği ölçüyü koruyabilmekte olduğunu öğretmektedir.

AİLE HAYATINDA GÜZEL AHLÂK

Hz. Peygamber’in ahlâkını anlamanın en önemli yollarından biri onun aile hayatına bakmaktır. Çünkü insanın gerçek karakteri, yalnızca toplum önündeki davranışlarında değil, kendisine en yakın insanlarla kurduğu ilişkilerde de ortaya çıkar.Resûlullah eşlerine karşı anlayışlı ve merhametli davranmış, onların görüşlerine değer vermiş ve aile içerisindeki sorumlulukları paylaşmıştır.

Hz. Âişe’den nakledildiğine göre Resûlullah ailesinin işleriyle ilgilenir ve aile fertlerine yardımcı olurdu. Namaz vakti geldiğinde ise namaz için çıkardı. Bu rivayet, onun aile hayatında sorumluluk paylaşımına verdiği önemi göstermektedir.Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur:“Sizin en hayırlınız, ailesine karşı en hayırlı olanınızdır. Ben de aileme karşı en hayırlı olanınızım.”(Tirmizî, Menâkıb, 63, 3895)Resûlullah: “Müminlerin iman bakımından en olgun olanları, ahlâkı en iyi olanlarıdır. Sizin en hayırlılarınız da hanımlarına karşı en iyi davrananlarınızdır.”buyurmuştur (Tirmizî, Radâʿ, 11, 1162). Bu hadisler, aile hayatının kişinin ahlâkî olgunluğunun en önemli göstergelerinden biri olduğunu ortaya koymaktadır.

Günümüzde aile kurumunun karşı karşıya bulunduğu problemlerin önemli bir bölümü iletişim eksikliği, tahammülsüzlük, bencillik ve sorumlulukların paylaşılmamasıyla ilgilidir. Hz. Peygamber’in aile hayatı, bu problemlerin aşılması için güçlü bir ahlâkî model sunmaktadır.

İNSAN ONURUNA SAYGI VE ADALET

Hz. Peygamber’in ahlâk anlayışının temel unsurlarından biri insan onuruna saygıdır. O, insanları soy, kabile, renk, servet veya sosyal statülerine göre değerlendirmemiştir.İslâm’ın insan anlayışında insan, Allah tarafından yaratılmış olması itibarıyla değerli bir varlıktır. Kur’an’ın ortaya koyduğu ahlâkî anlayış, insanlar arasındaki ilişkilerin adalet, hakkaniyet ve takva temelinde kurulmasını istemektedir.

Kur’an-ı Kerîm şöyle buyurmaktadır:“Şüphesiz Allah adaleti, iyilik yapmayı ve yakınlara yardım etmeyi emreder.”(en-Nahl, 16/90)Hz. Peygamber’in adalet anlayışı da evrensel bir niteliğe sahiptir. Yakınları söz konusu olduğunda dahi adaletten ayrılmamış; hukuk karşısında insanların eşitliği ilkesini korumuştur.

Adalet, toplum düzeninin temelidir. Adaletin zedelendiği yerde güven, huzur ve kardeşlik de zarar görür. Bu nedenle Hz. Peygamber’in adalet anlayışı yalnızca tarihî bir uygulama değil, günümüz toplumları için de temel bir ahlâkî ihtiyaçtır.8.

GÜZEL AHLÂK VE İBADET İLİŞKİSİ

İslâm’da ibadetler, insan hayatından bağımsız biçimsel uygulamalar değildir. Namaz, oruç, zekât ve hac gibi ibadetlerin insanın ahlâkî ve manevî dünyasını geliştiren yönleri bulunmaktadır.Kur’an, namazın insanı kötülüklerden uzaklaştırdığını bildirmektedir:“Şüphesiz namaz, hayâsızlıktan ve kötülükten alıkoyar.”(el-Ankebût, 29/45).Oruç ibadetinin temel hedeflerinden biri de takvaya ulaşmaktır:“Ey iman edenler! Allah’a karşı gelmekten sakınmanız için oruç size farz kılındı.”(el-Bakara, 2/183)

Bu âyetler, ibadet ile ahlâk arasında güçlü bir ilişkinin bulunduğunu göstermektedir. İbadetlerin insanın davranışlarına, ilişkilerine ve karakterine olumlu biçimde yansıması, İslâm’ın öngördüğü kulluk anlayışının önemli sonuçlarından biridir.

Hz. Peygamber’in: “Müminlerin iman bakımından en olgun olanları, ahlâkı en iyi olanlarıdır.”buyurması da iman ile ahlâk arasındaki yakın ilişkiyi ortaya koymaktadır (Tirmizî, Radâʿ, 11, 1162). Dolayısıyla ibadetlerin insanı ahlâkî yönden dönüştürmesi, İslâm’ın kulluk anlayışının temel hedeflerinden biridir.

GÜNÜMÜZ İNSANINA PEYGAMBERÎ AHLÂKIN MESAJI

Hz. Peygamber’in ahlâkı yalnızca geçmişte yaşamış bir toplum için anlam taşıyan tarihî bir miras değildir. Onun ortaya koyduğu ahlâkî ilkeler, günümüz insanının karşı karşıya bulunduğu pek çok problemin çözümünde yol gösterici niteliktedir.Günümüzde teknolojik imkânlar insanların birbirleriyle iletişim kurmasını kolaylaştırmıştır.

Ancak iletişim imkânlarının artması her zaman insanlar arasındaki gönül bağlarının güçlenmesi anlamına gelmemektedir. Yalnızlık, öfke, kutuplaşma, güvensizlik, tahammülsüzlük ve iletişim problemleri modern insanın önemli meseleleri arasında yer almaktadır.Peygamberî ahlâk bu noktada yeniden önem kazanmaktadır.

Sosyal medya üzerinden yapılan bir paylaşımda insanların onuruna saygı göstermek, ticarette hileden uzak durmak, aile içerisinde kırıcı sözlerden kaçınmak, farklı düşüncedeki insanlara hakaret etmemek, güç sahibi olunduğunda adaleti korumak ve hata yapanlara karşı ölçülü ve merhametli davranmak, Peygamberî ahlâkın günümüzdeki somut yansımalarıdır.

Bu açıdan bakıldığında Hz. Peygamber’in ahlâkı, modern hayatın ortaya çıkardığı yeni iletişim ve ilişki biçimleri karşısında da yol gösterici olmaya devam etmektedir.

PEYGAMBER SEVGİSİNİ AHLÂKA DÖNÜŞTÜRMEK

Hz. Peygamber’i sevmek, Müslümanların iman ve gönül dünyasında önemli bir yere sahiptir. Ancak Peygamber sevgisinin yalnızca söz ve duygu düzeyinde kalmaması, davranışlara da yansıması gerekir.Bir Müslümanın Hz. Peygamber’e duyduğu sevginin en güzel göstergelerinden biri onun ahlâkını hayatında yaşatmaya çalışmasıdır.

Doğru sözlü olmak, emanete riayet etmek, insanlara güven vermek, aile fertlerine karşı merhametli davranmak, komşuların hakkını gözetmek, ticarette dürüst olmak, adaletten ayrılmamak ve kendisine yapılan kötülük karşısında ölçüyü korumak Peygamberî ahlâkın günlük hayattaki tezahürleridir.Bu nedenle Mevlid-i Nebi Haftası, yalnızca Hz. Peygamber’in doğumunu hatırlama vesilesi olarak değil, onun hayatını ve ahlâkını yeniden düşünme fırsatı olarak değerlendirilmelidir.

Asıl amaç, Hz. Peygamber’in ahlâkını anlatmakla yetinmemek; onu bireysel ve toplumsal hayatta yaşanabilir bir ahlâk modeli hâline getirmektir.

SONUÇ

Hz. Muhammed Mustafa (s.a.s.), insanlığa yalnızca bir inanç sistemi değil, hayatın bütün alanlarını kuşatan bir ahlâk anlayışı da bırakmıştır. Onun hayatında iman ile ahlâk, ibadet ile davranış, söz ile amel birbirinden ayrılmaz bir bütünlük içerisindedir.Kur’an’ın “yüce bir ahlâk üzere” olduğunu bildirdiği Resûlullah; doğrulukta güvenilirliğin, merhamette insanlığın, adalette hakkaniyetin, sabırda direncin, affedicilikte erdemin, tevazuda olgunluğun ve aile hayatında sevgi ile sorumluluğun en güzel örneğini ortaya koymuştur.

Hz. Âişe’nin (r.a.) “Onun ahlâkı Kur’an’dı.” şeklindeki ifadesi, Resûlullah’ın hayatının Kur’an’ın ortaya koyduğu ahlâkî ilkelerin somut bir örneği olduğunu göstermektedir. Bu nedenle Hz. Peygamber’in ahlâkını anlamak, aynı zamanda Kur’an’ın insan modelini anlamaktır.Günümüzde insanlığın karşı karşıya bulunduğu güven bunalımı, aile problemleri, bireyselleşme, öfke, tahammülsüzlük, iletişim sorunları ve toplumsal kutuplaşma gibi meseleler karşısında Peygamberî ahlâk önemli bir çözüm perspektifi sunmaktadır.Hz. Peygamber’i sevmek; onun gibi merhametli olmayı, onun gibi güvenilir olmayı, onun gibi adaletten ayrılmamayı ve onun gibi güzel ahlâkı hayatın merkezine almayı gerektirir.

Mevlid-i Nebi Haftası vesilesiyle yeniden hatırlanmalıdır ki Peygamber sevgisi, yalnızca dilde ifade edilen bir muhabbet değil, hayatımızda karşılık bulması gereken büyük bir ahlâk çağrısıdır.

Bu bakımdan bugün ihtiyaç duyduğumuz şey, Peygamberimizin ahlâkını yalnızca anlatmak değil, onu aile hayatımızda, ticaretimizde, komşuluğumuzda, sosyal ilişkilerimizde, görev ve sorumluluklarımızda yaşanabilir bir ahlâk modeli hâline getirmektir.

Çünkü güzel ahlâk, Peygamber sevgisinin hayata yansıyan en güzel tezahürlerinden biridir.

KAYNAKÇAA. Kur’ân-ı KerîmKur’ân-ı Kerîm. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.Makalede kullanılan âyetler:el-Kalem, 68/4.el-Ahzâb, 33/21.Âl-i İmrân, 3/159.el-Ahzâb, 33/70.el-Enbiyâ, 21/107.Fussilet, 41/34.en-Nahl, 16/90.el-Ankebût, 29/45.el-Bakara, 2/183.B. Hadis KaynaklarıBuhârî, Muhammed b. İsmâil. el-Câmiʿu’s-Sahîh. İstanbul: Çağrı Yayınları.Müslim, Ebü’l-Hüseyin Müslim b. el-Haccâc. el-Câmiʿu’s-Sahîh. İstanbul: Çağrı Yayınları.Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ. es-Sünen. İstanbul: Çağrı Yayınları.Mâlik b. Enes. el-Muvaṭṭaʾ. İstanbul: Çağrı Yayınları.C. Siyer ve İslâm Tarihi KaynaklarıHamîdullah, Muhammed. İslâm Peygamberi: Hayatı ve Eseri. İstanbul: Beyan Yayınları.İbn Hişâm, Abdülmelik b. Hişâm. es-Sîretü’n-Nebeviyye. Beyrut: Dârü’l-Cîl.İbn Sa‘d, Muhammed b. Sa‘d. eṭ-Ṭabaḳātü’l-Kübrâ. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye.D. Hz. Peygamber ve Ahlâk Üzerine ÇalışmalarÇağrıcı, Mustafa. İslâm Düşüncesinde Ahlâk. İstanbul: Birleşik Yayıncılık.Karaman, Hayreddin; Çağrıcı, Mustafa; Dönmez, İbrahim Kâfi; Gümüş, Sadrettin. Kur’an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.Köksal, M. Âsım. Hz. Muhammed ve İslâmiyet. İstanbul: Köksal Yayıncılık.Sarıçam, İbrahim. Hz. Muhammed ve Evrensel Mesajı. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.E. Elektronik KaynaklarDiyanet İşleri Başkanlığı. Kur’an-ı Kerîm. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı. Diyanet İşleri Başkanlığı. Hadislerle İslâm. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı. Hadisler:(Müslim, Salâtü’l-Müsâfirîn, 139)(Tirmizî, Menâkıb, 63, 3895)(Tirmizî, Radâʿ, 11, 1162)

Faruk GÜNEŞ

Sarıyer İlçe Müftüsü